Dziś obchodzimy Środę Popielcową, jedno z ważniejszych świąt w kalendarzu liturgicznym Kościoła katolickiego. To dzień, który rozpoczyna czterdziestodniowy okres Wielkiego Postu, będący czasem refleksji, pokuty i duchowego przygotowania do Świąt Wielkanocnych.

Reklama

Charakterystycznym obrzędem Środy Popielcowej jest posypywanie podczas mszy św. abo po jej zakończeniu głów wiernych popiołem na znak pokuty i nawrócenia. Natomiast w krajach anglosaskich popularne jest robienie znaku krzyża na czole. Kapłan wypowiada podczas tej czynności słowa: „Pamiętaj, że prochem jesteś i w proch się obrócisz” lub „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię”. Popiół pochodzi z palm poświęconych w Niedzielę Palmową poprzedniego roku, co podkreśla cykliczność i głęboką symbolikę liturgii.

Post i pokuta

Środa Popielcowa jest obok Wielkiego Piątku dniem postu ścisłego, co oznacza, że wierni od ukończenia 14. roku życia do lat 60-ciu zobowiązani są do powstrzymania się od spożywania potraw mięsnych oraz do spożycia w ciągu dnia tylko jednego pełnego posiłku („do syta”) oraz dwóch mniejszych. Natomiast wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych tego dnia obowiązuje od lat 14-stu do końca życia.

Początek Wielkiego Postu

Okres Wielkiego Postu trwa od Środy Popielcowej do Wielkiej Soboty 40 dni (nie liczą się niedziele jako święto Zmartwychwstania) i ma swoje korzenie w tradycji biblijnej – symbolizuje m.in. 40-dniowy post Jezusa Chrystusa na pustyni. W tym czasie wierni są zachęcani do modlitwy, postu i jałmużny, które mają pomóc w głębszym przeżywaniu wiary i przygotowaniu do Zmartwychwstania Pańskiego.

Reklama

Znaczenie Środy Popielcowej

Dla wielu ludzi Środa Popielcowa jest momentem, w którym mogą rozpocząć wewnętrzną przemianę, porzucić złe nawyki i skupić się na duchowym wzroście. To również okazja do refleksji nad własnym życiem i przemijaniem, co przypomina symbolika popiołu. Współczesny świat często skupia się na materialnych aspektach życia, dlatego Środa Popielcowa przypomina o wartościach niematerialnych i duchowych.

Dzień Środy Popielcowej był oficjalnym końcem zabawy i karnawału, które ustępowały miejsca skupieniu, wyciszeniu oraz czasem surowemu postu. Gospodynie przeprowadzały porządki, myły i wyparzały wszystkie garnki i patelnie, aby nie pozostał na nich nawet ślad tłuszczu, a na przypieckach ustawiały garnki z zaczynem na żur, który odtąd miał królować na stołach. Z dniem tym wiązały się również obrzędy, takie jak symboliczne „wyrzucanie” karnawału, czy zabawy kobiet („comber”), podczas których wieszano tzw. mięsopust (słomianą kukłę).

W „Popielec” w Hiszpanii odbywa się pogrzeb wielkiej kukły w kształcie sardynki, a w Peru miejsce sardynki zajmują skrzypce, które symbolizują okres hucznego karnawału.

Zarys historyczny

Publiczna pokuta za grzechy ciężkie funkcjonowała już we wczesnym chrześcijaństwie i związana była z rozpoczęciem Wielkiego Postu, a pod koniec VI wieku dniem pokuty stała się właśnie Środa Popielcowa. Główny obrzęd Środy Popielcowej wywodzi się już z czasów starożytnych, z tradycji judaizmu, w której to Żydzi na znak postu i pokuty posypywali głowy popiołem. Miał to być akt najwyższej skruchy, polegający na uznaniu własnej marności w oczach Boga. Grzesznik podkreślał w ten sposób własną śmiertelność i znikomość. 

Już w Sakramentarzu gelazjańskim z V wieku, czyli księdze liturgicznej, który tradycyjnie przypisywany jest papieżowi Galezjuszowi I, wspomniano Środę Popielcową nazywając ją caput quadragesimae (pol. głowa czterdziestnicy). Pierwotnie pokutnicy zakładali pokutne szaty i posypywani byli popiołem. Od VII wieku zaczęto stosować ten rytuał na początku okresu pokutnego. W X wieku sakrament pokuty przybrał znaną nam formę spowiedzi indywidualnej, przez co pokuta publiczna straciła na znaczeniu. 

W 1091 r. decyzją papieża Urbana II obrzęd posypywania głów popiołem został rozszerzony na cały Kościół Zachodni, natomiast od XII wieku wprowadzono przepis, by popiół pozyskiwać ze spalonych palm użytych podczas Niedzieli Palmowej, co funkcjonuje aż do dziś. Sama nazwa Środy Popielcowej uznana została oficjalnie w 1570 roku podczas Soboru Trydenckiego.